Fecernos oír: investir máis en cultura

1st Marzo 2017 by franciscocastro Non hai comentarios

Montar un autobús só para insultar, para culpabilizar, para ferir a un colectivo, xa é miserable, indecente e propio de malas persoas. Non de persoas trabucadas ou fanalitazas ou non sei que. É de malas persoas. De mala xente. Defender as túas ideas, incluso con vehemencia, pode ter un pase. Pero iniciar accións para afundir, amolar, facer dano e esnaquizar, iso é de mala xente. Punto pelota.

Dito isto, cómpre salientar que o autobús de Hazte Oír só é unha manifestación máis da fornada violenta de extremismo ultradereitoso que estamos a aturar en Europa e na cultura occidental en xeral. Trump en Estados Unidos. Os nazis (nada de “neonazis”, son os de sempre) acadando cada vez máis cotas de poder nunha Europa que sigue tan feliz ollando para outra parte. Os tribunais españois mantendo o mausoleo de homenaxe a Franco no Valle dos Caídos (onte botaron abaixo a petición de Garzón para que se clausurase e se convertise noutra cousa máis lóxica, aplicando esa Lei da Memoria Histórica que o PP ten paralizada porque claro, é meterse cos seus avós)…

Fronte disto, é urxente que a Unión Europea, que ten un problema do 15 (e sempre o digo, o problema non é a inmigración ilegal; o problema é a intolerancia), debe apoiar máis á cultura, á educación, á edición, á música. En defintiva, á beleza e a todo iso que nos volve máis sensibles, tolerantes e, en resumo, humanos.

Porque veñen os bárbaros. E veñen para acabar con todo.

Pido respecto!

28th Febreiro 2017 by franciscocastro Non hai comentarios

O título deste artigo é unha provocación, si.

Mais tamén a diagnose dunha situación inxusta.

Porque á literatura infantil e xuvenil, aos escritores e escritoras para os máis pequenos e pequenas, non se lles respecta. Case que ninguén o fai. Son moitos os que miran para eles con superioridade, case que perdoándolles a vida, como se non fosen escritoras e escritores “de verdade”, como se o seu labor fose de segunda división ou algo culturalmente inferior.

É así aínda que non nos guste. En xeral, o respecto dos, ímolos chamar, “intelectuais”, de boa parte da crítica literaria, dos medios de comunicación, etc, pola LIX, é tirando a pouca, escasa e, en moitas ocasións, condescendente. Moitas autoras e autores de Infantil e Xuvenil teñen que aturar decote preguntas na liña de que “cando van escribir para adultos”, como se escribir para xente grande fose “facer literatura” e o demais fose mero entretemento ou algo doado de facer. E diso nada: Peter Pan, Alicia, A Illa do Tesouro, O Principiño, A Historia Interminable, Pinoccio, Memorias dun neno labrego…por só poñer uns poucos exemplos de grandes clásicos da Literatura Infantoxuvenil son mostras de grande calidade literaria. Mais este tipo de arroutadas hainas que soportar seguido: a ver, neniña, neniño, cando vas medrar e escribir “de verdade”? Ese prexuizo téñeno tamén, por suposto, moitos escritores e escritoras “para maiores” e, sen dúbida, tamén moitos profesionais da edición.

Non hai respecto intelectual, en xeral, polas producións literarias (e consecuentemente polas autoras e autores) para este chanzo de idade.

Non o  hai porque son invisibles en xeral, por exemplo, nos suplementos literarios dos xornais, nos poucos programas de libros da televisión, nas radios que falan de cultura. Reséñanse, en xeral, digo, hai excepcións, só libros “adultos” e desdéñase, curiosamente, o que máis se le, que son os libros para pequenas e pequenos. Ou ben non se fala deles ou faise case que en plan anecdótico. E iso é algo ilóxico porque se un medio de comunicación pretende facerse eco do que pasa na realidade, habería que entender que a LIX ten moita máis presenza real que a que eles imaxinan. E non estou a tirarme da moto. Os datos son os datos e, nas circunstancias dificilísimas que está a vivir o sector editorial nos últimos anos, o único segmento que medra claramente é o da LIX: case un 5 % en 2014 e máis dun 12 % en 2015. Ou dito doutra maneira: a venda de libros para os máis  novos sustenta, en boa medida, a industria editorial occidental. Véndense os libros e, loxicamente, lense. Mais que a produción para adultas e adultos. E por suposto máis que o ensaio ou a poesía (e estes dous xéneros gozan de moita máis forza comunicativa, sendo minoritarios -e non deberían de selo- que a LIX).

Non hai respecto, tampouco, nuns plans de estudos que seguen falando da importancia da lectura pero que, na práctica, continúan centrándose na memorización e na consecución de obxectivos académicos de dubidosa permanencia na cabeciña logo de feito o exame.

Non hai respecto cando se eliminan ou minimizan ata a delgadez supina as dotacións para as bibliotecas que, como todos e todas entendemos, necesitan fornecer de bos títulos á sección de Infantil e Xuvenil.

Pido respecto para a LIX, e para as profesoras e profesores que son conscientes do importante que é e que a traballan co seu alumnado como é debido.

Pido respecto para quen crea, de verdade, lectoras e lectores.

 

Tejero e Gutenberg

23rd Febreiro 2017 by franciscocastro Non hai comentarios

Hai 36 anos, concretamente o 23 de febreiro de 1981, vin chorar á miña nai por segunda (aínda houbo unha terceira) vez na vida. Tejero, un señor gris con bigote, pegaba tiros no Congreso dos Deputados e ordenaba que quieto todo el mundo. El, e a manda de fascistas que o apoiaron (e outros que tamén o apoiaron e aínda non sabemos nin probablemente saberemos quen eran por iso dos segredos de Estado e demais timos democráticos) dicían que querían cambiar a historia. Xa sabedes como: lista de xente a fusilar (que xa a tiñan feita), control dos medios de comunicación (a información é perigosa), e ninguén polas rúas, toque de queda (a liberdade fódelles un mundo).

Hai 626 anos, concretamente o 23 de febrero de 1455, Johannes Gutenberg imprime en Mainz a Biblia, sen dúbida, un dos fitos máis importantes da historia da  humanidade. Tirou do prelo 180 exemplares. O impresor tivo que pedir cartos para poder facer o traballo e como nunca foi quen de devolver o que lle prestaran, denunciárono, perdeuno todo, e acabou na ruína.

Este si que cambiou a historia. Este si.

Eu xa viaxei a…

22nd Febreiro 2017 by franciscocastro Non hai comentarios

Onte entrevistáronme nunha radio e unha das preguntas que me fixeron foi a onde me gustaría viaxar. Dixen que a todas partes e que non vai chegarme unha vida para ir a tantos sitios como me gustaría. Incluso engadín que, de existir a posibilidade dunha liña aeroespacial que me puxese na Lúa ou en Venus (préstame máis que Marte, o amor e todo iso, xa sabedes), que non dubidaría en subir na astronave e visitar outros planetas.

Logo decateime de que ademais das viaxes físicas que xa fixen, e outras moitas que espero facer no futuro, e ás que sempre lles tiro tanto proveito, xa levo unhas cantas ben interesantes.

Vai a relación dalgunhas delas. Non están todas. Pero estiven neses lugares. A saber:

-O país das marabillas. Coincidín cunha tal Alicia. Moita risa.

-Macondo. Fixen varias excursións nesa terra estraña pero feliz. Lembro que chovían peixes e que había unha nena morta que falaba.

-A illa do tesouro. Buf. Xa non lembro cantas veces fun. Vólvome pirata e vou dos malos. Sempre gañan os repelentes dos bos. Confórmome.

-Malaisia. Quedo cun tal Sandokán, o Tigre de Bengala, que ten un pelazo que envexo profundamente. O problema son os hoolingans ingleses. Un incordio. Pero paga a pena.

-O Centro da Terra. Fun con Xulio. Un tipo aburrido. Ata que se pon a contar. Aí esmendréllaste.

-No País de Nunca Máis. Fixen amizade con Garfo e Smith, os dous moito máis interesantes que o neno bolboreta ese.

-No Asteroide B 612. Hai un baobab e unha flor que dá gusto coidar. Goberna un principiño que nunca está. Todo tenrura e enigma.

(…)

Ver números ou ver serpes (unha clase política inculta á que non lle preocupan os libros)

10th Febreiro 2017 by franciscocastro Non hai comentarios

Antoine de Saint-Exupèry escribiu un dos libros máis redondos da historia da literatura, como é “O Principiño”. Por moitos motivos. Entre outros, polo seu comezo, cando se fai aquela reflexión sobre a xente adulta e a xente cativa e nos deixa claro que o que lles gusta aos adultos son os números mais que o que realmente importa (por iso o esencial é invisible aos ollos) é seguir sendo quen de ver dentro dun suposto sombreiro un elefante pechado dentro dunha boa.

Hai unhas hora fun longamente entrevistado para unha revista. Xa vos contarei cando saia. Mais, entre outras cousas, falei do dubidoso que me parece iso que soltan os que nos gobernan cando empezan a falar de recuperación económica e, polo tanto, de que melloramos. Imos dar por suposto que si, que mellora a economía (que teño dúbidas), que se crea emprego (que clase de emprego?), que repunta o consumo (de que calidade?). Imos maxinar que si. A conclusión que eles sacan é que agora todo vai ben, que estamos “mellor”. Na entrevista expliquei que iso é unha falacia e que se de verdade queremos afirmar que estamos mellor tamén hai que ter en conta cantas librerías hai por habitante (pecharon moitísimas dende o inicio da crise, aínda que no último ano se estancou a caída), cantos libros se venden (algo se mellorou o ano pasado, pero ten moito que ver coa aplicación do calendario da LOMCE e a venda de libro de texto), canta xente le ou non le (temos dos índices de lectura máis baixos de Europa), se hai bibliotecas suficientes e están ben dotadas, etc.

O problema é que eles ven números. E hai que ver serpes e elefantes e principiños e flores e estrelas afastadas. Cultura.

Mais semella dubidoso cunha clase política que, en xeral, é escandalosamente inculta.

A literatura que nos salva a vida

31st Xaneiro 2017 by franciscocastro Non hai comentarios

Leo que cando Oscar Wilde foi condenado ao cárcere e a ingresar no durísimo penal de Reading (eu vino por fóra hai anos e estarrece imaxinar o frío que tivo que papar alí dentro, ademais da fame), decidiu levar moi poucas cousas con el pero, entre outras, levou “A illa do tesouro” de Robert Louis Stevenson. Dedicouse, no básico, para sobrevivir e non tolear, a ler e a escribir. Daquela terrible experiencia naceu a “Balada do cárcere de Reading”, durísimo poemario que se non lestes debedes mercar e ler con vagar.

A literatura foi, para aquel ser castigado (estaba alí, no fondo, condenado por homosexual), bálsamo, pomada, cura e alivio.

Hai uns días coñecín unha muller que me falaba dos seus transtornos nerviosos dende hai décadas por unha vida, digamos, complexa. Nun intre da conversa engadiu que só se sentía ben cando escribía. Que tiña un caderno enorme que esborranchaba cos seus pensamentos e que aí acougaba máis que con centos de tratamentos.

Coido que os que escribimos, os que lemos, dalgunha maneira, atopamos na escrita e na lectura esa calma que ás veces a vida nos nega. Ao longo da miña vida téñoo vivido así. Para empezar, escribo libros. E van sempre comigo, dende hai décadas, fermosos cadernos de follas en branco nos que anoto pensamentos, sensacións, medos, esperanzas. Nos que anoto a miña vida. E estou nos meus libros, todos, dalgunha maneira, autobiográficos.

Por iso algúns non podemos vivir sen ler, sen os libros e sen escribir.

Porque somos palabra.

E porque vivimos e sobrevivimos na palabra.

Darwin e as novelas con final feliz (artigo 1 da Era Trump)

20th Xaneiro 2017 by franciscocastro Non hai comentarios

Lendo sobre Darwin, un home que sempre me fascinou e sobre o que levo lendo dende hai décadas, descubro algo que non sabía: que só lía novelas das que soubese que tiñan un final feliz.

Pareceume un dato marabilloso. Un detalle vital tenro. Como non sentir iso diante da imaxe dun velliño gastado pola vida lendo tralos lentes fermosas novelas con final feliz marabilloso. Como non sorrir ao pensar naquel  científico de ricto serio, de home rigoroso, que traballaba arreo e contra o mundo ao saber que por dentro estaba un lector de novelas que buscaba que todo rematase ben, que as cousas cadrasen, que os malos fosen castigados, que as inxustizas non existisen.

Todo o contrario do que foi a súa vida.

Perseguido pola intolerencia relixiosa (por certo, dende hoxe manda Trump nun país onde nalgúns estados o evolucionismo está prohibido), censurado publicamente, caricaturizado como “mono” na prensa da época… pasounas canutas. Non foi a súa unha vida feliz (escapou da casa sendo moi neno, entrou no Beagle máis interesado en fuxir dun fogar afogante que polo interese científico) así que se refuxiaba nas novelas. Onde todo era perfecto, gañaban os bos e a vida era como debería de ser.

Por iso lemos, en parte. Porque queremos que o mundo sexa distinto a como é o mundo.

Librerías que nos namoran

6th Xaneiro 2017 by franciscocastro Non hai comentarios

Empezamos o ano con datos optimistas no que se refire a vendas de libros.

Logo da caída brutal do consumo de libros en España dende o inicio da crise en 2008 (caída de aproximadamente o 40 % das vendas en librería), a “Confederación de Gremios y Asociaciones de Libreros” informa de que 2016 remata cunha subida de case que o 3%. Falamos da venda en librerías, que dende ese 2008 non facían máis que pechar e que, agora, semellan terse estabilizado, existindo na actualidade 3895 librerías abertas en España. Nunca son moitas. De feito, deberían ser máis. Como deberían ser máis as bibliotecas. Nunca hai dabondo.

As cousas están cambiando e, dalgunha maneira, para ben.Porque o que estamos a constatar é que boa parte da explicación dos bos resultados (aínda que tímidos, empezan ser bos) é o nacemento, en moitas cidades (en Galicia véñenme á cabeza unhas cantas) de librerías moi noviñas cunha filosofía diferente á tradicional e que consiguen chamar a atención case que dende o día mesmo da súa apertura.

Novas librerías que fan que as lectoras e lectores volvan entrar nas tendas (e que non lles apeteza, de paso, mercar online nos grandes monstros da distribución que todos sabemos). Tendas non moi grandes pero moi activas, cheas de actividade arredor do libro, a palabra, a escrita e as autoras e autores, durante todo o mes, xa non só as típicas presentacións de libros, senón que, nalgún caso, están a convertirse, en moi pouco tempo, en focos moi dinámicos de cultura arredor do libro. Libreiras e libreiros moi novos que abren os seus establecementos e que, dende o primeiro momento conciben a súa tenda non só como un local que está aberto para que a xente pida libros, senón que van por eles, coidan os escaparates e os detalles (hainos con cafés, con zonas de lectura merques ou non, con sofás onde follear os libros antes de os mercar…), o propio espazo físico da tenda, para que apeteza entrar e pasar tempo alí dentro. Quizais non mercan hoxe. Pero mercarán outro día. Libreiras e libreiros que fidelizan aos seus clientes pois saben xa non só que van ser ben atendidos, senón que os e as profesionais que alí traballan destilan paixón polo libro e a lectura, igualiño que os que entran mercar os volumes. Por iso hai quen só merca nesas e non noutras.

As libreiras e libreiros empezan a entender que o seu traballo agora é moito máis que ter fondo bibliográfico. E que traballar con esa filosofía é bo para os seus negocios e para a saúde do sector libro en xeral.

Estou certo que todas e todos temos estes lugares en mente tanto no noso país como nas principais cidades de España ou Europa.

Os moitos nacementos deste tipo de librerías están a ser unha das mellores sorpresas deste novo panorama, confuso pero interesantísimo, no que estamos a nos mover. Que sigan medrando.

A lectura en dixital. A lectura.

2nd Xaneiro 2017 by franciscocastro Non hai comentarios

Pregúntaseme seguido polas estratexias que cómpre desenvolver para que medre de vez o consumo de eBooks entre nós. Sobre que se me ocorre para que o formato dixital despegue. Que hai que facer para que todas e todos entendan que a lectura dixital e a descarga dos libros (ou a lectura contra a Nube, á que lle vexo máis posibilidades) é o que toca agora.

Sempre digo dúas cousas cando tal se me pregunta (e xa van ben de anos).

Por unha banda, remítome aos datos. Porque as matemáticas son teimudas e, polo xeral, infalibles para este tipo de asuntos. E así vemos que, como demostra a Enquisa de Hábitos e Prácticas Culturais do Ministerio de Cultura publicada en setembro, malia medrar o número de “lectores e lectoras dixitais” ata o 17,7 %, o certo é que no pasado ano medrou máis ca nunca as descargas gratuítas de libros en Internet, ou o que é mesmo, que a xente si quere ler en dixital pero non está disposta a pagar para facelo. Isto ten que ver por unha banda coa piratería (disfrazada de “acceso democrático á cultura”) para acceder ás novidades e, por outra, á posibilidade de acceder a cantidades inxentes de material de balde que hai, libre de dereitos, para unha lectura case que infinita durante varias vidas seguidas de libros e libros e libros.

E, por outra, insisto sempre en que o importante non é que a xente lea en dixital ou que o soporte electrónico medre . Que o que nos ten que preocupar é facer lectoras e lectores. Que o que ten que ser prioritario, estratéxico, para calquera Consellería de Cultura ou Ministerio, é que o hábito de ler (en papel, en dixital) medre. Para iso, cómpre mudar moitísimas políticas públicas, en especial as que teñen que ver coa xestión da cultura e da educación. Mais, penso eu, isto non é un dos asuntos que os políticos leven na súa axenda como algo importante. E mentres esta segunda parte non estea clara, a primeira como que tanto nos ten…

Leia

27th Decembro 2016 by franciscocastro Non hai comentarios

Un día de novembro de 1977, un feixe de nenos e unha nena do barrio de Teis, subían no Vitrasa número 11 para ir ao centro, concretamente ao Cine Fraga, á estrea “La Guerra de las Galaxias”. Nervios. Risas Co Un cine grande, inmenso, con clase, nada que ver co noso Cine Roxy de a diario. Todo un acontecemento. Recordo que facía sol. O impacto que aquela película tivo sobre Fito, Tote, Juan, Pucho, Miguel, José el de Abajo, Cristinita, e sobre min, claro, foi enorme e definitivo. Pasamos os días seguintes xogando a que eramos Jedis, a que acababamos co Imperio, a que tiñamos pistolas que lanzaban láser, a que podiamos voar polo espazo estelar libres e ceibos coma Luke Skywalker…

Lembro moi ben aqueles días e lembro o moito que me gustaba Carry Fisher, aquela atriz case que adolescente a quen ollei engaiolado durante meses nun póster dalgunha revista (creo que do “Lecturas” que mercaba a miña madriña) que estaba pegado, quen sabe como, nunha das “paredes” por chamalo dalgunha maneira, dunha das moitas cabanas de cartón, madeira de caixas de froita do mercado e imaxinación que faciamos por aqueles días.

E lembro, sobre todo, un día, no meu portal, xogando a “La Guerra das Galaxias” nos que collín a Cristinita, ou sexa, á Leia do noso xogo de barrio, e lle espetei un morreo no medio da boca. Eu era Han Solo. Ela era Leia.

(In memorian Carry Fischer 1956-2016)