Verdades de verán sobre o Libro e a Lectura 9: unhas cantas preguntas incómodas

30th Xullo 2015 by franciscocastro Non hai comentarios

libros

Pódese aprenderlles fútbol ás cativas e aos cativos se non che gusta o fútbol, se nunca o practicaches, se non o sigues, se non o ves pola tele?

Pódese dar clases de nutrición correcta alimentándose un mal, comendo diante da rapazada porcalladas insás?

Pódese dar clases de ética sendo un corrupto, un imputado, un condenado por roubo?

Pódese aprender á cativada algo sobre a natureza e a ecoloxía ao tempo que se tiran no chan os lixos?

Daquela, pódese aprender literatura sen ser lector?, pódese ensinar sobre as grandes obras sen telas lido?, pódese fomentar o amor polos libros sen ler máis que o que a moda do momento ditamina?

Preguntas de verán. Serán pola calor.

Verdades de verán sobre o Libro e a Lectura 8: a todo o mundo lle gustan os libros

29th Xullo 2015 by franciscocastro Non hai comentarios

nenos-e-libros

A todas as nenas e nenos lles gusta cantar. Se entras nunha clase de Educación Infantil e dis que hai que cantar, todos e todas cantan. Aprenden a canción e cantan. Ningún deles se preocupa de se desafina. Están centrados no pracer de cantar. E, por suposto, ningún deles ten aínda interiorizado que hai voces bonitas ou feas. Ningún sospeita que “non vale” para cantar.

A todas as nenas e nenos lles gusta debuxar. Se entras nunha clase de Educación Infantil e dis que hai que debuxar, todos e todas debuxan. Daslle un papel e ceras e eles debuxan. Ningún deles se preocupa da perspectiva, da combinación de cores, das formas ou tamaños. Só do pracer de debuxar. Ningún deles sabe que debuxa mal, que as liñas lle saen tortas. Ningún sospeita que “non vale” para debuxar.

A todas as nenas e nenos lles gustan os libros. Se entras nunha clase de Educación Infantil e lles dis que é tempo para ler, len. Collen eses libros moles, que poden dobrar, cheos de ilustracións fermosas, moi atractivos cheos de cores e de formas inauditas. E gozan do libro.

Cando medran, moitos non cantan, moitos non debuxan, moitos non len. Nalgún intre empezan a asociar algunhas actividades, con algo “escolar”. Aprenden o canon artístico e póñense fóra. Xa non lles interesa. Non “valen”. E, no caso da lectura, pasa a ser algo académico.

Levamos todo o verán así: hai que asociar lectura e lecer, lingua e pracer, fantasía e benestar, libros e beleza. Deixalos ler e non ler. Pechar os libros. Abrilos cando lles pete.

Porque no fondo, a todo o mundo lle gustan os libros.

Verdades de verán sobre o Libro e a Lectura 7: A Emoción

28th Xullo 2015 by franciscocastro Non hai comentarios

Emoción

Por algo que aínda neurólogos,  psiquatras, psicólogos e demais especialistas non saben explicar, as emocións arraigan con tal forza dentro de nós que nin sequera cando doenzas brutalmente agresivas como o alzhéimer nos ataca, se perden de todo. Por iso, as persoas que padecen esta enfermidade, aínda así, son quen de apreciar a música. Ou un agarimo. Unha caricia. Unha voz doce.

Mentiu quen dixo que somos un Animal Racional. Somos un Animal Emocional.

Por iso se a aprendizaxe vai asociada á emoción é moito máis efectiva. Porque nada hai máis forte que unha emoción. Pensade, por exemplo, na emoción máis importante de todas, que é o amor.

A literatura engánchanos porque nos fai sentir emocións, porque nos transmite emocións, porque nos explica emocións. Porque nos provoca carraxe, medo, alegría, tristura, melancolía, felicidade. Un milleiro de emocións distintas que nos fai, ás veces, volver sobre os mesmos libros unha e outra vez para volver a sentir o mesmo unha e outra vez.

Iso debería estar moi presente nos labores de aprendizaxe do ensino da literatura. Que hai que levar o ensino desta materia (imos chamala así por motivos prácticos) ao territorio da emoción. E que se entenda que moito mellor que “chapar” as características do Surrealismo é gozar dos xogos de linguaxe de Alicia no País das Marabillas; e moito mellor que memorizar as etapas na produción de Cunqueiro, é recitar, ben recitado, as cantigas neotrobadorescas que escribiu (quizais podemos facer que lles cheguen a través das moitas músicas que se teñen compostas a partir delas) ou mellor ler con vagar algúns momentos gloriosamente felices de “Merlín e Familia” que ser quen de recitar de memoria as características dos personaxes que poboan ese libro infindo; e moito mellor ler de vagariño, en alto, algunhas páxinas de “Cien años de soledad”, que a vida e milagres de García Márquez, por importante, ou apaixonante, que a súa vida fose.

O que emociona queda para sempre. E nas clases de literatura tamén se pode (e sobre todo débese) emocionar.

Verdades de verán sobre o Libro e a Lectura 6: implicar ao alumnado na aprendizaxe literaria

23rd Xullo 2015 by franciscocastro Non hai comentarios

Diálogo

Levamos uns días, nesta serie de verán sobre o Libro e a Lectura, pero tamén sobre o Ensino da Literatura, incidindo na necesidade de modificar o sistema de ensino, entendendo que, se un dos obxectivos da materia de Literatura é o fomento do amor pola lectura (ademais da adquisición dunha serie de coñecementos literarios), daquela, hai que esquecer para sempre o que de toda a vida se chamou Clase Maxistral ou Clase Conferencia. Como xa dixemos, nun intre no que dende os teléfonos intelixentes temos acceso con absoluta facilidade a todos os coñecementos do mundo (non así ás competencias, iso é o que temos que conseguir no proceso educativo regular e formal: competencias), non ten sentido estar sentado calado escoitando o moito que sabe a miña profesora ou profesor de literatura mentres eu, de forma pasiva, tomo apuntamentos. Xa hai moitos profesores e profesoras que deixaron de facer isto. Pero aínda hai moitas e moitos que seguen aferrollados ao sistema tradicional. É máis cómodo. É máis seguro. É máis doado “avaliar” (pero o que?, o grao de memorización?)

Creo que, se hai unha materia que, a diferencia das matemáticas ou a química ou outras moitas, permite a interactividade, o diálogo, o intercambio entre docentes e discentes, a comunicación real, esa é a de Literatura (quizais tamén Filosofía, fun 18 anos profe desa materia). Na meirande parte das materias do ensino regrado o alumno ou alumna non pode participar ou pode facelo dunha maneira moi cativa. No proceso de descobrimento que ten que ter todo proceso de aprendizaxe, non pode ou case que non pode. Pero si na Literatura e a través das lecturas, sabiamente escollidas (non necesariamente libros completos, hai que romper tamén con ese tabú para sempre). Eles e elas len, investigan sobre o autor ou autora, opinan, contrastan con outras e outros literatos do seu tempo. Escollemos para eles webs, blogs, perfís en redes sociais, tamén nos libros de texto, claro, para que amplíen o que queiran, para que entren no universo creativo do autor ou autora. Eu que sei.

Para que aprendan ao tempo que gozan do feito de ler, de estremecerse cun poema, de namorar dunha historia.

Verdades de verán sobre o Libro e a Lectura 5: Deixemos de ser soberbios

21st Xullo 2015 by franciscocastro Non hai comentarios

JOVENES-LEYENDO

Gustamos tanto da lectura, amamos tanto os libros, que non damos entendido como algo que para nós é tan grande, unha paixón tan fermosa, non é compartida universalmente por todas as persoas do mundo. En especial, polos máis novos e novas porque polo xeral foi nos primeiros anos cando namoramos da lectura, das historias que habitan dentro dos libros, dos personaxes seductores que viven neles. Lembramos a nosa experiencia, tan grata, tan reveladora, e daquela esperamos que todo o mundo a viva coma nós e se non é así, pensamos que algo lles anda mal na cabeciña. E como non entendemos que non gocen coma nós, tendemos a culpabilizalos por non sentir coma nós sentimos. E iso, queridas e queridos (isto vai para lectores e lectoras, familias e ensinantes de literatura) convírtenos en soberbios.

Se queremos que a mocidade lea non abonda con dicirlles día si e día tamén que a lectura é marabillosa. Porque, a priori, nin é marabillosa nin todo o contrario. De feito, hai libros malísimos (os que escribo eu, por exemplo), textos infames, e obras que nunca terían que ter saído do prelo que desaniman claramente á lectura. E por moito que nós teñamos claro que a lectura é un dos mellores exercicios intelectuais, e lúdicos, e pracenteiros, que existen, non podemos situarnos nun punto de “elevación” tan alto que nos leve a esquecer que para traer a todas e a todos, precisamente, tan arriba, hai que baixar primeiro á terra. Enlamarse con eles. Deixar a soberbia.

Hai, si, que baixar á terra, investigar os seus intereses, esquecer listas de grandes obras, cánons e libros esenciais (o que non implica rebaixar o nivel para que lean calquera mamelucada). Do que se trata é de seducilos porque, entre outras cousas, viven arrodeados de elementos sedutores, en especial o mundo audiovisual, ao que nos temos que pegar se queremos dar a batalla con sentido (velaí están os “booktubers” trunfando entre os adolescentes: mozos e mozas recomendando libros a outros mozos e mozas). Preguntarnos, en defintiva, quen son, que lles gusta, que lles apetece ler.

E deixar a nosa soberbia de lectores consumados fóra e para sempre.

Verdades de verán sobre o Libro e a Lectura 4: o absurdo ensino da literatura

20th Xullo 2015 by franciscocastro Non hai comentarios

Club

(Ilustro este post cunha imaxe de “O Club dos Poetas Mortos” por algo)

Vaia por diante que nestes anos atopei, atopo e estou certo que atoparei, ducias de profesoras e profesores de literatura exemplares no seu traballo, pola paixón que demostran, polo conscientes que son do difícil do seu traballo, sobre todo nestes tempos nos que teñen todo en contra. Iso vaia por diante. Admíroos, admíroas. Aprendo delas e deles todos os días. E, como digo sempre, se son lector, en boa medida é grazas a dous profesores, un na EXB e outro no BUP que souberon alimentar aquel neno melancólico e retraído que eu era de libros preñados de historias que me fixeron soñar, de poemas que lle aprenderon a latir mellor ao meu corazón famento de vida.

Dito isto, cómpre que insistamos na necesidade de lle dar unha volta ao ensino da literatura. E vouno dicir directamente e sen concesións: hai que abandoar, de vez, esa idea didáctica (?) de seguir aplicando un sistema que se basea, no básico (por redundar) na repetición por parte do docente dunha serie de coñecementos (?) en voz alta diante dunha rapazada á quen, a priori, non lle teñen por que interesar o máis mínimo todos eses datos que teñen que memorizar para logo cuspir nun papel e logo esquecer (ademais, na era da Wikipedia iso xa non ten sentido ningún).

A literatura, quero dicir, a Literatura, así, non se pode aprender.

Verdades de verán sobre o Libro e a Lectura 3: queremos que non lean?

17th Xullo 2015 by franciscocastro Non hai comentarios

Lectura

Queremos que non lean? Daquela, obsesionémonos con que “aprendan literatura”. Falei disto hai un par de semanas no encontro sobre o Ensino da Literatura no Consello da Cultura Galega. Preocupados porque saiban citar obras, datas, correntes, atopar sinalefas, contar sílabas e aprobar exames de “comprobación lectora”, identifican Literatura con Matemáticas ou Historia ou calquera outra cousa (sexa dito con todos os respectos) nos que haxa que chapar, repetir coma monas, aprobar, e logo esquecer.

Queremos que non lean? Daquela preocupémonos porque adquiran “formación literaria”. Obriguémoslles a ler o que a nós nos gusta ou gustou. Metámoslle, a presión se é preciso, o cánon da Gran Literatura Mundial. Desprecemos best-sellers, libros de moda e sagas triunfantes no momento. Poñámonos excelsos.

Queremos que lean? Deixémoslles escoller. Ceibes pola biblioteca. Acompañémolos. Que vaian formando, coa nosa guía, discreta, distante pero firme, o seu gusto. Aconsellemos, suxiramos, digamos o que nos parece se nos preguntan. Leamos con eles na cama cando se deitan. Leamos en silenzo cos máis grandes coa tele apagada. Falemos de historias e de aventuras, máis que de libros.

E que eles vaian gobernando, tamén neste ámbito, a súa vida.

Verdades de verán sobre o Libro e Lectura 2: para todo os libros son cousa boa

14th Xullo 2015 by franciscocastro Non hai comentarios

libros

Sabemos que a lectura axuda a desenvolver as áreas lingüísticas e verbais da cativada, a súa sensibilidade (aumentando a nosa capacidade para gozar máis da beleza, ou sexa, das cousas boas da vida: a música, a arte), a rendir máis nos estudos (pois hai unha relación directa entre hábito lector e resultados escolares demostrada cientificamente), a entender o mundo mellor e dunha maneira máis lúcida e crítica, a transformarse un a si propio a partir do que se le, se asimila, se comprende, se interioriza, xa que logo, bo para autocontrolarnos e guiarnos mellor na existencia, para educarnos emocionalmente, comprendéndonos e evitando así o sufrimento ou, se queredes, poñéndonos máis preto da felicidade ou, cando menos, máis lonxe das dores da alma…

Os libros, a lectura, so nos poden traer cousas boas.

Así pois, por que os gobernos non axudan ao seu fomento e difusión?, por que tantos atrancos?, por que non se mima a industria do libro, ás bibliotecas, aos creadores e creadoras?

Verdades de verán sobre o Libro e Lectura 1: Sen lectura non hai aprendizaxe

13th Xullo 2015 by franciscocastro Non hai comentarios

comprension-lectora

Se todos os expertos do mundo coinciden en que a base da aprendizaxe é a comprensión lectora (cantos profes e profas de matemáticas se queixan de que o alumnado non entende o enunciado dos problemas), por que as autoridades educativas non promoven a lectura como é debido dentro do sistema educativo?

Por que o Plan Lector dos centros é considerado por consellerías, inspeccións e familias en xeral tan pouco importante?

Por que se lles nega orzamento, por que as bibliotecas escolares son marxinadas?

É curioso que se insista tanto en que os nenos e as nenas teñen que aprender. E semella, polo tanto, que ler libros é unha perda de tempo porque aí non aprenden. E os que din tal cousa non se decatan de que é imposible aprender, nesta cultura nosa, sen sermos capaz de descodificiar e interpretar en toda a súa profundidade semántica as mensaxes escritas. Por iso, cando unha nai ou un pai me din que ao seu fillo ou filla lle encanta ler sempre engado: iralle ben nos estudos.

Sen lectura non hai aprendizaxe.

Os Beatles en España. Melancolía

30th Xuño 2015 by franciscocastro Non hai comentarios

Beatles -anuncio concierto-3cm

(Hoxe tendes que aturar ao Francisco Castro máis fiqui)

Este xoves cumpriranse 50 anos da actuación dos Beatles na praza de touros de Las Ventas de Madrid. Eu nin nacera. Pero aínda así, declárome absoluto melancólico daquela xornada que non vivín pero que vin en toda canta imaxe se conserva (algunhas do NO-DO) e se teña divulgado. Melancólico e ademais con odio profundo (logo se me pasa) diante daqueles amigos, xa maiores, que tiveron a sorte de estar alí aquel día e que en canto teñen ocasión, sabedores da carraxe que me dá, contan daquel día nos que os viron en directo. Coñezo a cando menos tres que adoitan torturarme con isto. E tamén a unha muller que os viu, un ano antes, en Amsterdam, e que fai que me bote as mans á cabeza porque sempre que mo di (creo que o fai a mantenta para ver o meu escándalo) sinala que non lle gustaron  nadiña e que moito mellor Raphael.

Hai 50 anos, naquel franquismo feo, atordado e torpe, chegaron estes catro señores a tocar (e ao día seguinte en Barcelona) e axitar de paso a unha mocidade famenta de novas sensacións e de liberdade. Paul McCartney sempre lembra que había máis xente fóra (con entrada, pero a policía franquista, dacabalo, non lles deixou entrar) que dentro, e o NO-DO sacou unhas sosas imaxes de familias comendo tortillas ao tempo que comentaba que foran un fracaso porque aquí a xuventude é distinta. Xa sabedes: porque esto es España. Igualiño que o que di hoxe Rajoy nas comparanzas con Grecia. Tranquilos, que isto é España.

Melancolía dun tempo que non vivín. Quizais por iso sempre digo que agora o que me gustaría é ter 73 anos, por exemplo, e ter nacido en Liverpool e, a poder ser, ter coincidido con Lennon na escola e ter tocado con aqueles catro. Que non pasaba nada por ter feito un grupo de cinco.